રાશિઓની પ્રકૃતિ અને પ્રભાવ

(૧) મેષ રાશિ – પુરુષ જાતિ, લાલ રંગ, નિસ્તેજ, ક્ષત્રિય વર્ણ અને પૂર્વ દિશાની અધિષ્ઠાત્રી છે. ચર સંજ્ઞક, અગ્નિતત્ત્વ, પિત્ત પ્રકૃત્તિ અને અલ્પ સંતતિવાળી રશિ છે. મેષ રાશિવાળા જાતક અહંકારી, જિદ્દી, સાહ્સી, મહત્વકાંક્ષી અને નેતૃત્વ શક્તિવાળા હોય છે. આ રાશિ દ્વારા મસ્તકનો વિચાર થાય છે. સેનાપતિ, સૈનિકો, નેતાઓ આ રાશિમાં આવે છે.

(૨) વૃષભ રાશિ – સ્ત્રી જાતિ, શ્વેતગૌર વર્ણ, કાંતિમાન, વૈશ્યવર્ણ, અને દક્ષિણ દિશાની અધિષ્ઠાત્રી છે. ભૂમિતત્ત્વ, સ્થિર સંજ્ઞક, શિથિલ શરીરવાળી અને શુભકારક છે. આ રાશિના જાતકો વૈભવ અને વિલાસપ્રિય હોય છે. આત્મકેન્દ્રી હોવા છતાં દક્ષ અને વ્યાવહારિક હોય છે. આ રાશિ દ્વારા મુખ અને કપોલોને વિચાર થાય છે. સમૃદ્ધ કિસાનો, ફળફુલનો ઉધોગ કરનારા આ રાશિમાં આવે છે.

(૩) મિથુન રાશિ – પુરુષ જાતિ, હારિતવર્ણ, સ્વરૂપવાન, શૂદ્રવર્ણ અને પશ્ચિમ દિશાની અધિષ્ઠાત્રી છે. વાયુતત્ત્વ, દ્રિસ્વભાવ અને મધ્યમ સંતતિવાળી છે. આ રાશિના જાતકો લલિતકલાસંપન્ન, વાકચતુર, વિદ્વાન અને ગ્રંથકારો હોય છે. આ રાશિ દ્વારા શરીરના ખભા અને બાહુઓનો વિચાર થાય છે. લેખકો, પ્રોફેસરો, વક્તાઓ, ધુતજ્ઞ અને કારકુનો આ રાશિમાં આવે છે.

(૪) કર્ક રશિ – સ્ત્રી જાતિ, ગૌરવર્ણ, મોહક, વિપ્રવર્ણ અને ઉત્તર દિશાની અધિષ્ઠાત્રી છે. જલતત્ત્વ અને ચરસંજ્ઞક, સૌમ્ય અને બહુ સંતતિવાળી આ રાશિ છે. આ રાશિના જાતકો અભિનયકળાસંપન્ન, વિધાભિરુચિવાળા, લલિતકલાપ્રેમી, વત્સલ અને વિલાસપ્રિય હોય છે. આ રાશિ દ્વારા વક્ષઃસ્થળ અને ગુર્દાનો વિચાર થાય છે, જળ્સંપત્તિનો વ્યાપાર કરનાર, નાવિકો અને વહાણવટીઓનો આ રાશિમાં સમાવેશ થાય છે.

(૫) સિંહ રાશિ -પુરુષ જાતિ, ગૌર – કેસરી વર્ણ, આકર્ષક, ક્ષત્રિય વર્ણ અને પુર્વ દિશાની અધિષ્ઠાત્રી છે. પિત્ત પ્રકૃતિ અને અગ્નિતત્ત્વ, પુષ્ટ શરીર, વિશાળ સ્કંધ અને તેજસ્વી સ્વભાવની આ રાશિ અલ્પ સંતતિવાળી છે. ઉદાર અને સ્વાતંત્ર્યપ્રિય છે. અમલદાર, રાજનીતિજ્ઞો, સેનાનીઓનો આ રાશિમાં સમાવેશ થાય છે. આ રાશિ દ્વારા હ્ર્દયનો વિચાર થાય છે.

(૬) કન્યા રાશિ -

(૭) તુલા રાશિ -

(૮)વૃશ્ચિક રાશિ -

(૯) ધન રાશિ -

(૧૦) મકર રાશિ -

(૧૧) કુંભ રાશિ -

(૧૨)મીન રાશિ -

 

નક્ષત્રો અને રાશિ વિભાગ

અશ્વિની, ભરણી તથા કૃત્તિકાના પ્રથમ ચરણથી મેષ રાશિ.

કૃત્તિકાનાં અંતિમ ત્રણ ચરણ, રોહિણી તથા મૃગશીર્ષનાં પ્રથમ બે ચરણથી વૃષભ રાશિ.

મૃગશીર્ષનાં અંતિમ બે ચરણ, આર્દ્રા તથા પુનર્વસુના ત્રણ ચરણથી મિથુન રાશિ.

પુનર્વસુનું અંતિમ ચરણ, પુષ્ય તથા આશ્લેષાથી કર્ક રાશિ.

મઘા, પૂર્વાફલ્ગુની તથા ઉત્તરાફાલ્ગુનીનાં પ્રથમ ચરણથી સિંહ રાશિ.

ઉત્તરાફલ્ગુનીનાં અંતિમ ત્રણ ચરણ, હસ્ત તથા ચિત્રાનાં પ્રથમ બે ચરણ થી કન્યા રાશિ.

ચિત્રાનાં અંતિમ બે ચરણ, સ્વાતિ તથા વિશાખાનાં પ્રથમ ત્રણ ચરણથી તુલા રશિ.

વિશાખાનું અંતિમ ચરણ અનુરધા તથા જ્યેષ્ઠાથી વૃશ્ચિક રાશિ.

મૂળ, પૂર્વાષાઢા તથા ઉત્તરાષાઢાનાં પ્રથમ ચરણથી ધન રાશિ.

ઉત્તરાષાઢાનાં અંતિમ ત્રણ ચરણ, શ્રવણ તથા ધનિષ્ઠાનાં પ્રથમ બે ચરણથી મકર રાશિ.

ધનિષ્ઠાનાં અંતિમ બે ચરણ, શતતારા તેમજ પૂર્વાભદ્રપદાનાં પ્રથમ ત્રણ ચરણથી કુંભ રાશિ.

પૂર્વાભાદ્રપદાનું અંતિમ ચરણ, ઉત્તરાભાદ્રપદા અને રેવતીથી મીન રાશિ થાય છે.

રોહિણી, મૃગશીર્ષ, મઘા, હસ્ત, સ્વાતિ, અનુરાધા ત્રણે ઉત્તરા, પુષ્ય, અશ્વિની, ધનિષ્ટા અને શ્રવણને શુભ ગણવામાં આવે છે. કૃત્તિકા, આર્દ્રા, આશ્લેષા, જ્યેષ્ઠા, મુળ આ નક્ષત્રો અશુભ ગણાય છે. જ્યેષ્ઠા અને મૂળ નક્ષત્રોમાં જન્મેલા માટે શાંતિ કરાવવી પડે છે.

ધનિષ્ઠાથી રેવતી સુધીના નક્ષત્રસમુહને પંચક કહેવામાં આવે છે.

આપણી વૈદિક જ્યોતિષ પરંપરા નક્ષત્રો પર આધારિત છે. આપણા આચાર્યોએ નક્ષત્રોના આધારે જ ફળકથન કર્યું છે. આપણી દશા, મહાદશા નક્ષત્રો પર જ આધારિત છે, છતાં આજે રાશિઓ નક્ષત્રો જેટલું જ મહત્વ ધરાવે છે. પૂર્વ-પશ્ચિમના જ્યોતિષ સિદ્ધાંતોનો સંપર્ક એટલો વ્યાપક બન્યો છે કે નિરયન કે સાયન પદ્ધતિમાં રાશિનું મહત્વ ઘણું જ વધી ગયું છે અને આપણી સમન્વય દ્રષ્ટિએ એને આવકારી, આપણા જ્યોતિષશાસ્ત્રનું અનિવાર્ય અંગ બનાવી દીધી છે.

જાતકોનું નામકરણ આપણે ચંદ્રની રાશિ પર પાડીએ છીએ. પહેલાં નક્ષત્રોનાં ચરણો પરથી નામ પાડવામાં આવતાં. આજકાલ સૂર્ય જે રાશિમાં હોય તે રાશિને જાતકની નામરાશિ ગણવામાં આવે છે. રાશિઓના નામના અક્ષરો નીચે પ્રમાણે છે.

મેષ : અ, લ, ઈ.  વૃષભ : બ, વ, ઉ.  મિથુન : ક, છ, ઘ. 

 કર્ક : ડ, હ.              સિંહ : મ, ટ.            કન્યા : પ, ઠ, ણ. 

તુલા : ર, ત.           વૃશ્ચિક : ન, ય.           ધન : ભ, ફ, ધ. 

મકર : ખ, જ.         કુંભ : ગ, શ.           મીન : દ, ચ, ઝ, થ. 

સાયન પદ્ધતિ પ્રમાણે સૂર્યની સંક્રાન્તિનો  સમય નિશ્ચિત હોય છે એટલે જન્મસમયની પ્રવર્તિત સૂર્યજાતિનું નામ જાતકને આપવામાં આવે છે. સૂર્ય રશિનાં અંગ્રેજી નામો અને તારીખો નીચે મુજબ છે.

     મેષ                     ARIES                                     ૧૩ એપ્રિલ થી ૧૩ મે

વૃષભ                  TARUS                                     ૧૩ મે થી ૧૨ જુન

          મિથુન                 GEMINI                                    ૧૩ જુન થી ૧૩ જુલાઈ

                કર્ક                     CANCER                                   ૧૪ જુલાઈ થી ૧૪ ઓગસ્ટ

                  સિંહ                    LEO                                          ૧૫ ઓગસ્ટ થી ૧૪ સપ્ટેમ્બર

                        કન્યા                  VIRGO                                       ૧૫ સપ્ટેમ્બર થી ૧૪ ઓક્ટોબર

                        તુલા                   LIBRA                                        ૧૫ ઓક્ટોબર થી ૧૪ નવેમ્બર

                      વૃશ્વિક                  SCORPIO                                   ૧૫ નવેમ્બર થી ૧૪ ડિસેમ્બર

                    ધન               SAGGITARIES                         ૧૫ ડિસેમ્બર થી ૧૩ જાન્યુઆરી

                     મકર                CAPRICORN                            ૧૪ જાન્યુઆરી થી ૧૨ ફેબ્રુઆરી

               કુંભ                    AQUARUS                                   ૧૩ ફેબ્રુઆરી થી   ૧૩ માર્ચ

          મીન                   PICEES                                      ૧૪ માર્ચ થી ૧૨ એપ્રિલ

 

રાશિ

આકાશમંડળ અથવા ભચક્રના ૩૬૦ અંશ અથવા ૧૦૮ ભાગ કરવામાં આવ્યા છે. એને બાર રાશિમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યું છે. પ્રત્યેક રશિના ત્રીસ અંશ અથવા નવ ભાગ થાય છે.

 

રાશિના નામ :

dમેષ, વૃષભ , મિથુન, કર્ક, સિંહ, કન્યા, તુલા, વૃશ્ચિક, ધન, મકર, કુંભ મીન.

 

નક્ષત્રો

અનંત આકાશમાં અસંખ્ય જ્યોતિપિંડો નજરે પડે છે. પૃથ્વીના પરિધમાં આવતા તારકસમૂહનો એક પ્રકાશપટલ કલ્પવામાં આવ્યો છે. એને ભચક્ર કહે છે. એના સત્તાવીશ ભાગ પાડી સત્તાવીશ નક્ષત્રો નક્કી કરવામાં આવ્યાં છે. ગણતરીની સરળતા ખાતર ‘અભિજિત’ નામનુ વધારાનું એક નક્ષત્ર ઉમેરી કુલ અઠ્ઠાવીસ નક્ષત્ર નિર્ધારિત કર્યા છે.

નક્ષત્રોનાં નામ :

અશ્વિની, ભરણી, કૃત્તિકા, રોહિણી, મૃગશીર્ષ, આર્દ્રા, પુનર્વસુ, પુષ્ય, આશ્લેષા, મઘા, પૂર્વાફાલ્ગુની, ઉત્તરાફાલ્ગુની, હસ્ત, ચિત્રા, સ્વાતિ, વિશાખા, અનુરાધા, જ્યેષ્ઠા, મુળ, પૂર્વાષાઢા, ઉત્તરાષાઢા, અભિજિત, શ્રવણ, ધનિષ્ટા, શતતારા, પૂર્વાભાદ્રા, ઉત્તરાભાદ્રા, રેવતી.

પ્રત્યેક નક્ષત્રને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કરી એને ચરણ કહેવામાં આવ્યા છે. આ ચરણોના ચોક્કસ અક્ષર નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. જાતકના જન્મકાલીન નક્ષત્ર અને એના ચરણાક્ષર પર એનું નામ રાખવામાં આવે છે.

 

કરણ

બલ, બાલવ, કૌલવ, તૈતિલ, ગર, વણિજ, વિષ્ટિ, શકુનિ, ચતુષ્પદ, નાગ, કિંસ્તુધ્ન,  આ કરણોનાં નામ છે. પ્રત્યેક કરણમાં કરવાનાં કાર્યોની વિગતો આગળ વિસ્તારમાં આપવામાં આવશે.

 

યોગ

સુર્ય, ચંદ્રની આકાશીય સ્થિતિ જાણવા ૨૭ યોગો ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યા છે. આ સ્થિતિના જ્ઞાન માટે સૂર્ય- ચંદ્રના ભોગનો સરવાળો ૧૩ અંશ ૨૦ કળા થાય તેને એક યોગ કહે છે. આમ ૩૬૦ અંશ પૂરા થવા માટે ૨૭ યોગો થાય છે.
તે આ પ્રમાણે છે

વિષ્કંભ, પ્રીતિ, આયુષ્યમાન, સૌભાગ્ય, શોભન, અતિગંડ, સુકર્મો, ધ્રુતિ, શૂળ, ગંડ, વૃદ્ધિ, ધ્રુવ, વ્યાધાત, હર્ષલ, વજૂ

સિદ્ધિ, વ્યતિપાત, વરીયાન, પરિઘ, શિવ, સિદ્ધિ, સાધ્ય, શુભ, શુકલ, બ્રહ્મ, ઐંદ્ર, વૈધૃતિ,

 

વાર

રવ્યાદિ સાત ગ્રહોની રોજની અસરો જાણવા માટે વાર ઉત્પન્ન કરવામાં આવ્યા છે.

વાર એક સુર્યોદયથી બીજા સૂર્યોદય સુધી ગણવામાં આવે છે.

વાર સાત છે. સોમ, બુધ, ગુરુ અને શુક્ર શુભ ગણાય છે.

રવિ, મંગળ અને શનિ ક્રૂર વાર ગણાય છે.

 

તિથિ

ચંદ્રની એક કળાને તિથિ કહેવામાં આવે છે. એકમથી પૂનમ સુધીની શુક્લપક્ષની પંદર અને એકમથી અમાવસ્યા સુધીની કૃષ્ણપક્ષની પંદર, એમ ત્રીસ દિવસનો એક માસ થાય છે. તિથિઓ અંકોમાં લખાય છે. પૂર્ણિમાં માટે ૧૫ અને અમાવસ્યા માટે ૩૦ લખાય છે. પંદર તિથિના પૂર્ણા, રિક્તા, જયા, ભદ્રા અને નન્દા એમ એના પાંચ વિભાગ છે. ૪, ૯, ૧૪ આ રિક્તા તિથિઓ ગણાય છે. શુભ કાર્ય એમા વર્જ્ય છે. અમાવસ્યાના પિતૃઓ સ્વામી છે.
૨, ૩, ૫, ૭, ૧૦, ૧૧ આ તિથિઓ શુભ કાર્ય માટે ઈષ્ટ છે.

 

જન્મકુંડળી

સામાન્ય રીતે જ્યોતિષી ફળકથન જન્મકુંડળીના આધારે કરે છે. જન્મકુંડળી એટલે જાતકના જન્મસમયના ગ્રહોનો નકશો એને જન્માક્ષર અથવા જન્મપત્રિકા પણ કહે છે. ભવિષ્યકથનની સચ્ચાઈ અને સચોટતાનો આધાર જન્મકુંડળીની સચ્ચાઈ પર છે જન્મનો સમય જન્મસમયનો સ્પષ્ટ સૂર્ય અને જન્મસ્થળના અક્ષાંશ, રેખાંશ ચોક્કસ હોવાં જરૂરી છે. જન્મકુંડળીના બાર ભાવોમાં રહેલી રશિ અને ગ્રહોની સ્થિતિ, પરસ્પર સંબંધ, દ્રષ્ટિ, બળ ઈત્યાદિના આધારે ચતુર ભવિષ્યવેત્તા ભવિષ્યકથન કરે છે.

તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ ઈત્યાદિ પંચાંગના આધારે જાણી શકાય છે. શુભ મુહૂર્ત માટે પંચાંગ આજકાલ સર્વપ્રિય સાધન રહ્યું છે. ગણેશ દૈવજ્ઞ પંડિતના ગ્રહ લાઘવ ગ્રંથની, પરંપરાગત પંચાંગની રચનામાં સહાય લેવાય છે. આ પરંપરા નિરયન પદ્ધતિ પર અવલંબિત છે, ગ્રિનીચ વેધશાળાના પ્રત્યક્ષ ગણિતના બોટીકલ આત્માનાકના આધારે સાયન પદ્ધતિને પણ આપણાં કેટલાંક પંચાંગોએ ઈષ્ટ ગણી આવકારી છે.

 

જ્યોતિષ પથ : પ્રારંભ અને પરિચય

જ્યોતિષશાસ્ત્રની અદભુત સત્યતા એના સૂક્ષ્મ ગણિત અને ફળકથનમાં રહેલી છે. બ્રહ્માંડવ્યાપી મહાકાળના યુગ, સંવત્સર, વર્ષ, અયન, ઋતુ, માસ, પક્ષ, દિવસ, તિથિ, પ્રહર, મુહૂર્ત, ઘડી, પળ, વિપળ, પ્રાણ જેવા સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ ભાગ કરી, ક્ષેત્રના આધારે નક્ષત્ર, રાશિ, અંશ, કળા, વિકળા, જેવા ભાગ કરી જ્યોતિષના આચાર્યોએ સતત અવલોકન અને નિરીક્ષણથી, જલયંત્ર, છાયાયંત્ર અને પ્રત્યક્ષ દર્શનથી સિદ્ધાંતોનું પરીક્ષણ કરી, ગ્રહોની સ્થિતિ, ભ્રમણ, અક્ષાંશ, રેખાંશ, ઉદય, અસ્ત, છાયા, નાડી, કરણ, યોગ વગેરેનું સાચું ગણિત આપ્યું છે.